|
Lateinische Grammatik
Syntax
Nebensätze: Konditionalsätze
Einleitung der Konditionalsätze
5.)
KONDITIONAL-Sätze |
si |
+ Ind./ Konj. |
wenn, falls (ind.Frg.: ob) |
nisi, ni (si non) |
+ Ind./ Konj. |
wenn nicht |
si non (si minus)... attamen (at certe) |
+ Ind./ Konj. |
wenn nicht.... so doch (wenigstens) |
si minus (ohne Verbum) |
+ Ind./ Konj. |
andernfalls, sonst |
sin (autem) |
|
wenn aber |
quodsi (sed si / si vero) |
|
wenn aber, wenn nun, wenn also |
nisi vero / nisi forte |
+ Ind. |
wenn nicht etwa, es müßte denn
sein dass |
sive.... sive; seu.... seu |
+ Ind. |
sei es dass.... sei es dass |
si modo |
+ Ind |
sofern nur |
siquidem |
|
wenn wirklich (vgl. Kausalsätze) |
KONDIT.
WUNSCH-Sätze |
dum, modo, dummodo (ne) |
+ Konj. |
wenn (wofern) nur (nicht) |
nedum + Konj. |
+ Konj. |
geschweige denn dass |
Der Konditionalsatz
- Der konditionale (hypothetische) Nebensatz
gibt eine Bedingung an (Vordersatz, Protasis), deren Erfüllung
Voraussetzung für die Verwirklichung des Hauptsatzgeschehens
(Folgerungssatz, Apodosis) darstellt. Formal gibt er also einen
bedingenden Umstand an. Er ist seiner Satzgliedfunktion nach Adverbialsatz. Je
nachdem, welchen Wahrheitswert der Sprecher seinem Vordersatz
zurechnet, sind verschiedene Spielarten zu unterscheiden: realis,
potentialis
und irrealis.
|
-
Realis (Indikativ)
Ob die Bedingung eintritt ist zwar offen (indefinit),
aber sie kann wirklich (real) eintreten. Ist sie dann wirklich eingetreten,
ist damit die genannte Voraussetzung für das Geschehen des Nachsatzes
erfüllt.
-
si, nisi,... + Ind. (aller Tempora)
- Si dies est, lucet.
- Si
bona existimatio divitiis praestat et pecunia tanto opere
expetitur, quanto gloria magis est expetenda? (Cic.orat.2,172)
- Actum
de te est, nisi provides.
|
-
Potentialis
Der Sprecher räumt der Erfüllbarkeit
der Vorbedingung nur eine gewisse Möglichkeit ein. Es "könnte
(wohl) sein" dass sie sich erfüllt, "vielleicht"
erfüllt sie sich
-
si, nisi,... + Konj. (Prs. / Pf.)
- Si
dies sit, luceat.
- Dies
deficiat, si velim numerare, quibus bonis male evenerit,
nec minus si commemorem, quibus improbis optime. (Cic.nat.3,81)
-
(3,29) Forsitan
quispiam dixerit: Nonne igitur sapiens, si fame
ipse conficiatur, abstulerit cibum
alteri homini ad nullam rem utili? Minime vero: non enim
mihi est vita mea utilior quam animi talis affectio, neminem
ut violem commodi mei gratia. Quid? si Phalarim, crudelem
tyrannum et immanem, vir bonus, ne ipse frigore conficiatur,
vestitu spoliare possit, nonne faciat?
Haec ad iudicandum sunt facillima. (3,30)
Nam si quid ab homine ad nullam partem utili utilitatis
tuae causa detraxeris, inhumane feceris
contraque naturae legem, sin autem is tu sis,
qui multam utilitatem rei publicae atque hominum societati,
si in vita remaneas, adferre possis si quid
ob eam causam alteri detraxeris, non sit
reprehendendum. Sin autem id non sit eiusmodi,
suum cuique incommodum ferendum est potius quam de alterius
commodis detrahendum. (Cic.off.3,29f)
|
-
Irrealis
Der Sprecher weiß, dass die Bedingung "nicht-wirklich"
(irreal) ist. Es handelt sich um ein irreales Gedankenspiel nach dem
Motto "Was wäre, wenn...? - Leider (oder Gott sei Dank) ist
es aber so nicht."
-
Irrealis der Gegenwart (si, nisi,... +Konj. Impf.)
- Si dies
esset, luceret
- Eximiae
pulchraeque virtutes nisi voluptatem efficerent, quis
eas aut laudabiles aut expetendas arbitraretur? (Cic.fin.1,42)
- Sapientia,
quae ars vivendi putanda est, non expeteretur, si nihil
efficeret. (Cic.fin.1,42)
|
-
Irrealis der Vergangenheit (si, nisi,... +Konj. Plsqpf.)
- Si
dies fuisset, luxisset
-
Si venisses ad exercitum, a tribunis militaribus visus
esses. Non es autem ab his visus; non es igitur profectus
ad exercitum. (Cic.inv.1,87)
-
(Laelius:) Imitor Archytam illum Tarentinum, qui, cum
ad villam venisset et omnia aliter offendisset ac iusserat,
'A te infelicem', inquit vilico, 'quem necassem iam verberibus,
nisi iratus essem.' (Cic.rep.1,59)
|
-
Der Irrealis in der Abhängigkeit
Der bedingende si-Satz bleibt stets unverändert
- der irreale Hauptsatz (der Gegenwart und der Vergangenheit)
hat im AcI sein Prädikat in der Form auf -urum
fuisse. Falls ein Verbum diese Form nicht bildet,
tritt Umschreibung ein mit futurum fuisse, ut (+
Konj.Impf.)
- Puto
eum, si vellem, venturum fuisse.
- Puto
eum, si voluissem venturum fuisse.
- Titurius
clamitabat neque Carnutes illud consilium fuisse
capturos, neque Eburones, si Caesar adesset,
ad castra Romanorum venturos esse.
- Apparuit,
nisi Agesilaus fuisset, futurum fuisse, ut Sparta
deleretur.
- Si
id fecisset, futurum fuisse puto, ut eum brevi
paeniteret.
|
- der Irrealis in der Indirekten Frage (oder in konjunktivischen
Sätzen mit ut, cum, quin):
- der Irrealis der Gegenwart bleibt in Haupt- und
Nebensatz unverändert.
- der Irrealis der Vergangenheit bleibt im Passiv
(und im Aktiv, wenn das Prädikat kein PFA bildet)
unverändert.
- quaeritur
(quaerebatur), num, si id petivisses, abnuissem
(commotus essem).
|
- der Irrealis der Vergangenheit bildet im Aktiv
das Prädikat des Nebensatzes auf -urus
fuerim oder -urus fuissem.
- in der indirekten Frage entsprechend der consecutio
temporum
- in konjunktivischen Sätzen mit ut,
cum, quin immer auf -urus fuerim.
- Nescio,
quid facerem, nisi amicus esses.
- Nescio,
quid, nisi amicus fuisses, facturus fuerim.
- Nesciebam,
quid, nisi amicus fuisses, facturus fuissem.
- Non
dubito (dubitabam), quin te, si amicus fuisses,
visitaturus fuerim.
|
|
-
Konditionale Wunschsätze
dum, modo, dummodo (ne) + Konj.
- Oderint,
dum metuant. (Acc.tr.204; Suet.Cal.30)
- Nihil
tam asperumneque tam difficile esse, quod non cupidissime
facturi essent, dum ea res civitatem aere alieno liberaret.
(Sall.Cat.40,4)
|
-
Besonderheiten
-
nisi bedeutet
nach vorausgehender Negation "außer, nur"
- nihil nisi - nichts außer,
nur
- nemo nisi - niemand außer,
nur
- numquam nisi - niemals außer,
nur
|
- Sermonem
in multam noctem produximus, cum senex (Masinissa) nihil
nisi de Africano loqueretur (Cic.rep.6,10)
|
-
si non (statt
nisi) steht (nur), wenn
- der Nachdruck auf der Negation
liegt
- eine Einzelbegriff (nicht der
gesamte Satz) verneint wird
- der Nachsatz mit at, tamen,
attamen, certe, at certe weitergeführt wird.
- ohne Prädikat (elliptisch)
= andernfalls, sosnt
|
- Maxima
voce clamat populus... libertate ne feris quidem quicquam
esse dulcius; hac omnes carere, sive regi sive optimatibus
serviant. (Cic.rep.1,55)
|
-
- wenn (mindestens) zwei gleichwertige
Bedingungen vorliegen
-
Furi et Aureli, comites Catulli, | sive
in extremos penetrabit Indos, |... sive
in Hyrcanos Arabasve molles, | seu
Sacas sagittiferosve Parthos, | sive quae
septemgeminus colorat | aequora Nilus,
|| sive trans altas gradietur Alpes,... (Catull.11)
|
|
-
- nach Begriffen des Versuchens
(temptare) und Erwartens (exspectare)
- Temptabant
hostes, si Romanos opprimerent.
- Exspectabat
Caesar, si adversariorum copiae flumen transire
conarentur.
|
|
© 2000 - 2012 E.G. |
|