|
Briefliteratur
Seneca (Teil2)
| |
|
Seneca beschreibt, was Philosophie bei ihm bewirkt. |
| |
Intellego,
Lucili, non emendari me tantum, sed transfigurari; nec hoc promitto
iam aut spero nihil in me superesse, quod mutandum sit. Quidni multa
habeam, quae debeant colligi, quae extenuari, quae attolli? Et hoc
ipsum argumentum est in melius translati animi, quod vitia sua,
quae adhuc ignorabat, videt. Quibusdam aegris gratulatio fit, cum
ipsi aegros se esse senserunt. Cupio itaque tecum communicare tam
subitam mutationem mei. |
|
Angaben: nec ... iam: „noch nicht" – nihil: erg.
dazu im D. „mehr" – extenuare: h. „schwächen, vermindern"
– attollere: „hervorheben" – transferre: h. „(ver)wandeln,
verändern". |
| |
|
Seneca über den Wert des Wissens |
| |
Concipere
animo non potes, quantum momenti adferre mihi singulos dies video.
„Mitte", inquis, „et nobis ista, quae tam efficacia expertus
es!" Ego vero omnia in te cupio transfundere et in hoc aliquid
gaudeo discere, ut doceam; nec me res ulla delectabit, licet sit
eximia et salutaris, quam mihi uni sciturus sum. Si cum hac exceptione
detur sapientia, ut illam inclusam teneam nec enuntiem, reiciam:
nullius boni sine socio iucunda possessio est. |
|
Angaben: concipere: h. „erfassen" – potes: Adressat
ist Lucilius – quantum momenti adferre: „wieviel an Bereicherung
bringen" – „Mitte", inquis, „ ... expertus es!":
Bitte des Lucilius an Seneca – in hoc: h. „zu dem Zweck, dazu"
– licet + Konj.: „mag auch ..."; den Konj. im D mit Inf. Präs.
übersetzen! – enuntiare: h. „mitteilen" – reicere: „verwerfen,
ablehnen". |
| |
|
Seneca urteilt über „Bücherweisheit" |
| |
Mittam
itaque ipsos tibi libros et, ne multum operae impendas, dum passim
profutura sectaris, imponam notas, ut ad ipsa protinus, quae probo
et miror, accedas. Plus tamen tibi et viva vox et convictus quam
oratio proderit; in rem praesentem venias oportet, primum quia homines
amplius oculis quam auribus credunt, deinde quia longum iter est
per praecepta, breve et efficax per exempla. |
|
Anmerkungen: Mittam: Subj. ist Seneca; Lucilius hat
ihn um Zusendung der Schriften gebeten, die Seneca in der sittlichen
Erziehung weitergebracht haben. – profutura: n.Pl. des PFA, als
Substantiv übersetzen! – sectari: „nachjagen" – nota,
ae f.: „Lesezeichen" – in rem praesentem: „hierher an Ort und
Stelle" – oportet + Konj.: „es ist nötig"; den Konj.
im D mit dem Inf. Präs. übersetzen. |
| |
|
Anfang und Ende eines Seneca – Briefes oder:
„ Wie hängt das Fortschreiten in der sittlichen Selbsterziehung
mit der Fähigkeit zur Freundschaft zusammen?" |
| |
Intellego, Lucili,
non emendari me tantum, sed transfigurari; nec hoc promitto iam
aut spero nihil in me superesse, quod mutandum sit. ... Et hoc ipsum
argumentum est in melius translati animi, quod vitia sua, quae adhuc
ignorabat, videt. ...
Quoniam diurnam tibi mercedulam debeo, quid me hodie apud Hecatonem
delectaverit, dicam. „Quaeris", inquit, „quid profecerim? Amicus
esse mihi coepi." Multum profecit: numquam erit solus. Scito
esse hunc amicum omnibus! Vale! |
|
Anmerkungen: nec ... iam: „noch nicht" – nihil:
erg. dazu im D „mehr" - transferre h. „(ver)wandeln, verändern"
- diurna mercedula: „eine tägliche Gabe", die Seneca seinem
Freund schuldet. – Hecaton: ein angesehener Stoiker (ca. 160-90
v. Chr.) – inquit: Hecaton – scito: „wisse!" |
| |
|
Der Philosoph und die Menschenmasse |
| |
Inimica
est multorum conversatio: nemo non aliquod nobis vitium aut commendat
aut imprimit aut nescientibus adlinit. Utique quo maior est populus,
cui miscemur, hoc periculi plus est. Nihil vero tam damnosum bonis
moribus quam in aliquo spectaculo desidere; tunc enim per voluptatem
facilius vitia subrepunt. Quid me existimas dicere? Avarior redeo,
ambitiosior, luxuriosior, immo vero crudelior et inhumanior, quia
inter homines fui. |
|
Anmerkungen: inimicus, a, um: h. „ungünstig,
nachteilig" – nemo non: „jeder" – nescientibus: zu nobis
gehörig – adlinere: h. „anstreichen, anhängen" –
quo ... hoc vor Komparativ: „je ... desto" – utique: „jedenfalls
– damnosum: erg. „est" - desidere: „sitzend verweilen". |
| |
|
Römische Zirkusspiele: Zwischen den Tierhetzen
am Vormittag und den Gladiatorenkämpfen am Nachmittag wurden
in der Mittagsvorstellung gewöhnlich heitere Einlagen geboten.
Seneca berichtet: |
| |
Casu
in meridianum spectaculum incidi lusus exspectans et sales et aliquid
laxamenti, quo hominum oculi ab humano cruore adquiescant. Contra
est: Quidquid ante pugnatum est, misericordia fuit; nunc omissis
nugis mera homicidia sunt. ... Mane leonibus et ursis homines, meridie
spectatoribus suis obiciuntur. Interfectores interfecturis iubent
obici et victorem in aliam detinent caedem; exitus pugnantium mors
est. Ferro et igne res geritur. Haec fiunt, dum vacat arena. |
|
Angaben: lusus, us m.: h. „Spiel, Scherz" – sal,
is m.: „Salz"; h. „Spaß. Witz" – laxamentum, i n.:
„Erholung, Entspannung" – contra est: „das Gegenteil ist der
Fall" – ante = antea – nugae, arum f.: „Nichtigkeiten, Possen"
– iubent: erg. als Subj. „spectatores" – interfectores: damit
sind die Gladiatoren gemeint, die am Morgen Tiere getötet haben.
– detinere: h. „aufsparen für" – ferro et igne: h. „mit
glühenden Eisenstangen" (wurden die erschöpten Gladiatoren
zum weiteren Kampf angetrieben) – dum vacat: Umschreibung für
die Pause am Mittag. |
| |
|
Dem Menschen, der sich um eine sittliche Lebensführung
bemüht, erwachsen aus dem Umgang mit einem verderbten Menschen
große Gefahren. Seneca fährt fort: |
| |
Quid
tu accidere his moribus credis, in quos publice factus est impetus?
Necesse est aut imiteris aut oderis. Utrumque autem devitandum est:
Neve similis malis fias, quia multi sunt, neve inimicus multis,
quia dissimiles sunt! Recede in te ipse, quantum potes! Cum his
versare, qui te meliorem facturi sunt, illos admitte, quos tu potes
facere meliores! Mutuo ista fiunt et homines, qui docent, discunt.
|
|
Anmerkungen: mores (Nom.Pl.m.): h. „Charakter"
– publice Adv.: h. „von der Volksmasse ausgehend" – necesse
est + Konj.: Übersetzen Sie necesse est als Adverb, und bilden
Sie aus den Konjunktiven Prädikate im Indikativ! – neve – neve:
„weder – noch". |
| |
|
Seneca urteilt über die zeitgenössische
Mode, vor geladenen Gästen aus eigenen Werken vorzulesen: |
| |
Non
est, quod te gloria publicandi ingenii producat in medium, ut recitare
istis velis aut disputare; quod facere te vellem, si haberes isti
populo idoneam mercem; nemo est, qui intellegere te possit. Aliquis
fortasse, unus aut alter incidet, et hic ipse formandus tibi erit
instituendusque ad intellectum tui. „Cui ergo ista didici?"
Non est, quod timeas, ne operam perdideris, si tibi didicisti. |
|
Anmerkungen: non est, quod + Konj.: „es besteht kein
Grund dazu, dass" – gloria: h. „Ehrgeiz" - publicare:
h. „öffentlich zeigen, bekanntmachen" – in medium producere:
„in die Öffentlichkeit führen" – incidere: h. „sich
einfinden" – ad intellectum tui = ut te intellegat. |
| |
|
Seneca beschließt einen Brief, dessen
Thema „Der Philosoph und die Menschenmasse" lauten könnte,
so: |
| |
Ne soli
mihi hodie didicerim, communicabo tecum, quod occurrit mihi egregie
dictum. Epicurus, cum uni ex consortibus studiorum suorum scriberet,
„haec", inquit, „ego non multis, sed tibi; satis enim magnum
alter alteri theatrum sumus." Ista, mi Lucili, condenda in
animum sunt, ut contemnas voluptatem ex plurium assensione venientem.
Multi te laudant: ecquid habes, cur placeas tibi, si is es, quem
intellegant multi? Introrsus bona tua spectent! Vale! |
|
Anmerkungen: Ne: h. „damit nicht" – occurrit:
sc. bei der Lektüre; occurrit hier Perf.! – consors, consortis
m.: h. „der Gefährte" – ego: erg. scribo – theatrum, i
n.: h. „Zuhörerkreis, Publikum" – ecquid: „denn etwa ?"
– habeo, cur + Konj.: „ich habe Grund dazu, dass". |
| |
|
Das zurückgezogene Leben des Philosophen
Seneca. |
| |
„Tu
me", inquis, „vitare turbam iubes, secedere et conscientia
esse contentum? Ubi illa praecepta vestra, quae imperant in actu
mori?" Quid? Ego tibi videor inertiam suadere? In hoc me recondidi
et fores clusi, ut prodesse pluribus possem. Nullus mihi per otium
dies exit; partem noctium studiis vindico. Secessi non tantum ab
hominibus, sed a rebus, et imprimis a meis rebus: posterorum negotium
ago. |
|
Anmerkungen: „Tu ... contentum? Ubi ... mori?":
Fragen, die Lucilius an Seneca richtet. – conscientia, ae f.: „das
gute Gewissen" - inertia, ae f.: „Untätigkeit" –
in hoc: „dazu, zu dem Zweck" – clusi = clausi – a rebus: h.
„politische / geschäftliche Angelegenheiten" |
| |
|
Senecas philosophische Tätigkeit ist
für die Nachwelt bestimmt: „Posterorum negotium ago". |
| |
Posteris
aliqua, quae possint prodesse, conscribo: salutares admonitiones,
velut medicamentorum utilium compositiones, litteris mando, esse
illas efficaces in meis ulceribus expertus. Rectum iter, quod sero
cognovi et lassus errando, aliis monstro. Clamo: „Vitate, quaecumque
vulgo placent, quae casus attribuit! Ad omne fortuitum bonum suspiciosi
subsistite! Munera ista fortunae putatis? Insidiae sunt. Quisquis
vestrum tutam agere vitam volet, ista viscata beneficia devitet,
in quibus hoc quoque miserrimi fallimur: habere nos putamus, haeremus.
|
|
Anmerkungen: Posteri, orum m.: „die Nachwelt";
(w. die Nachkommen) – velut: „gleichsam" – aliquid litteris
mandare: „etw. schriftlich festhalten" – experiri: h. mit A.c.I.
verbunden – subsistere ad + Akk.: h. „haltmachen bei, vor"
– ista: sc. omnia fortuita bona – beneficia viscata: „Wohltaten,
die uns verlocken"; w. Wohltaten, die mit Vogelleim bestrichen
sind. – hoc: h. „dadurch". |
| |
|
Eine Aufforderung Senecas an die Leser seiner
Briefe: |
| |
Hanc
ergo sanam ac salubrem formam vitae tenete, ut corpori tantum indulgeatis,
quantum bonae valetudini satis est! Durius tractandum est, ne animo
male pareat. Cibus famem sedet, potio sitim extinguat, vestis arceat
frigus, domus munimentum sit adversus infesta temporis! Contemnite
omnia, quae supervacuus labor velut ornamentum ac decus ponit! Cogitate
nihil praeter animum esse mirabile, cui magno nihil magnum est!
|
|
Anmerkungen: male parere: „den Gehorsam versagen"
– adversus: Präposition – tempus, oris n.: h. „Jahreszeit"
– cui magno: magno steht prädikativ zu cui; übersetzen
Sie mit kausalem Nebensinn: „der / dem, weil sie / er groß
ist, ...". |
| |
|
Der Philosoph Seneca sieht in der Ermahnung
zu sittlicher Lebensführung seine eigentliche Aufgabe. So schreibt
er: |
| |
„Contemnite
omnia, quae supervacuus labor velut ornamentum ponit! Cogitate nihil
praeter animum esse mirabile, cui magno nihil magnum est."
Si haec mecum, si haec cum posteris loquor, non videor tibi plus
prodesse quam cum ad vadimonium advocatus descenderem aut tabulis
testamenti anulum imprimerem aut in senatu candidato vocem et manum
commodarem? Mihi crede, qui nihil agere videntur, maiora agunt:
humana divinaque simul tractant. |
|
Anmerkung: ponit: ergänzen Sie „vobis" –
cui magno: magno steht prädikativ zu cui; übersetzen Sie
mit kausalem Nebensinn: „der / dem, weil sie / er groß ist,
... „ – posteri, orum m.: h. „die Nachwelt" – ad vadimonium:
„zur Bürgschaftsleistung" – descenderem: sc. in forum
– anulus, i m.: „Siegelring, Siegel". |
| |
|
Die Selbstgenügsamkeit des stoischen
Weisen und Freundschaft – ein Widerspruch? |
| |
Ita
sapiens se contentus est, non ut velit esse sine amico, sed ut possit;
et hoc, quod dico „possit", tale est: amissum aequo animo fert.
Sine amico quidem numquam erit: in sua potestate habet, quam cito
reparet. Quaeris, quomodo amicum cito facturus sit? ... Hecaton
ait: „Ego tibi monstrabo amatorium sine medicamento, sine herba,
sine ullius veneficae carmine: si vis amari, ama!" |
|
Anmerkungen: contentum se esse: „Genüge an sich
selbst haben" – dicere: h."nennen, bezeichnen als"
– amissum: erg. amicum – reparare: h. „wiedergewinnen" (einen
neuen Freund) – Hecaton: stoischer Philosoph (ca. 160-90 v. Chr.)
– amatorium, i n.. „Liebestrank". |
| |
|
Der stoische Weise und die Freundschaft |
| |
Sapiens,
etiam si contentus est se, tamen habere amicum vult, si in nihil
aliud, ut exerceat amicitiam, ne tam magna virtus iaceat, non ad
hoc, quod dicebat Epicurus in hac ipsa epistula, „ut habeat, qui
sibi aegro adsideat, succurrat in vincula coniecto vel inopi",
sed ut habeat aliquem, cui ipse aegro adsideat, quem ipse circumventum
hostili custodia liberet. Qui se spectat et propter hoc ad amicitiam
venit, male cogitat. |
|
Anmerkungen: se contentum esse: „Genüge an sich
selbst haben" – iacere: h. „brachliegen" – in hac ipsa
epistula: ein vorher erwähnter Brief Epikurs, aus dem das folgende
Zitat stammt. |
| |
|
Freundschaft, wie Seneca sie versteht. |
| |
Amicus,
qui utilitatis causa adsumptus est, tamdiu placebit, quamdiu utilis
fuerit. Hac re florentes amicorum turba circumsedet, circa eversos
solitudo est, et inde amici fugiunt, ubi probantur. Qui amicus esse
coepit, quia expedit, et desinet, quia expedit. In quid amicum paras?
Ut habeam, pro quo mori possim; ut habeam, quem in exilium sequar,
cuius me morti et opponam et impendam: ista, quam tu describis,
negotiatio est, non amicitia. |
|
Anmerkungen: hac re: „deshalb" – inde: h. „deshalb"
– expedire: h. „nützlich sein" – mortem alicuius se impendere:
„an jemandes Stelle den Tod auf sich nehmen" |
| |
|
Seneca berichtet von Stilpon (um 300 v.Chr.),
einem Schüler des Kynikers Diogenes: |
| |
Stilpon
capta patria, amissis liberis, amissa uxore, cum ex incendio publico
solus et tamen beatus exiret, interroganti Demetrio, cui cognomen
ab exitio urbium Poliorcetes fuit, num quid perdidisset, „omnia",
inquit, „bona mea mecum sunt". Ecce vir fortis ac strenuus!
Ipsam hostis sui victoriam vicit. „Nihil", inquit, „perdidi":
Dubitare illum coegit, an vicisset. „Omnia mea mecum sunt":
iustitia, virtus, prudentia, hoc ipsum, nihil bonum putare, quod
eripi possit. |
|
Anmerkungen: patria, ae f.: h. „Vaterstadt" (Megara)
– Demetrius: genannt Poliorketes (d.h. Städtebelagerer, Städteeroberer),
König von Makedonien, einer der Nachfolger Alexanders des Großen.
– perdere: h. „verlieren" – illum: sc. Demetrium. |
| |
|
Anfang eines Seneca – Briefes: |
| |
Putas
me tibi scripturum, quam humane nobiscum hiems egerit, quae et remissa
fuit et brevis, quam malignum ver sit, quam praeposterum frigus,
et alias ineptias verba quaerentium? Ego vero aliquid, quod et mihi
et tibi prodesse possit, scribam. Quid autem id erit, nisi ut te
exhorter ad bonam mentem? Huius fundamentum quod sit, quaeris? Ne
gaudeas vanis! Fundamentum hoc esse dixi? Culmen est. Ad summa pervenit,
qui felicitatem suam in aliena potestate non posuit. |
|
Anmerkungen: scripturum: erg. esse; davon abhängig:
1.drei indirekte Fragesätze, eingeleitet mit quam, 2. das Akk.Obj.
alias ineptias. – humane agere cum aliquo: „freundlich mit jem.
umgehen" – remissus, a, um: „mild" – quam ... frigus:
erg.: sit – verba: Akk.Obj. abhängig von quaerentium: „von
Leuten, die nach Phrasen (verba) suchen". – huius fundamentum:
stellen Sie um: quaeris, quod fundamentum eius (sc. huius mentis
bonae) sit? |
| |
|
Die wahre Freude |
| |
Hoc
ante omnia fac, mi Lucili: disce gaudere! Existimas nunc me detrahere
tibi multas voluptates. Immo contra, nolo tibi umquam deesse laetitiam.
Volo illam tibi domi nasci: nascitur, si modo intra te ipsum fit.
Ceterae hilaritates non implent pectus; frontem remittunt, leves
sunt, nisi forte tu iudicas eum gaudere, qui ridet: animus esse
debet alacer et fidens et supra omnia erectus. Mihi crede, verum
gaudium res severa est. |
|
Anmerkungen: contra: h. Adv. – modo: „nur" –
frontem remittere: „die Stirn glätten" - fidens: erg.
sibi. |
| |
|
Die wahre Freude |
| |
Mihi
crede, verum gaudium res severa est. An tu existimas quemquam soluto
vultu et hilariculo mortem contemnere, paupertati domum aperire,
voluptates tenere sub freno, meditari dolorum patientiam? Qui haec
apud se versat, in magno gaudio est, sed parum blando. In huius
gaudii possessione esse te volo: numquam deficiet, cum semel, unde
petatur, inveneris. Levium metallorum fructus in summo est: illa
opulentissima sunt, quorum vena in alto latet assidue plenius responsura
fodienti. |
|
Anmerkungen: meditari aliquid: „seinen Sinn auf etw.
richten, etw. einüben" – versare: „drehen und wenden"
(auch Geistiges, um ihm eine bestimmte Form zu geben) – blandus,
a, um: „einnehmend, verführerisch" – deficere: „schwinden"
– unde petatur: indirekter Fragesatz, abhängig von inveneris
– fructus, us m.: h. „Gewinnung" – in summo: „an der Oberfläche"
– (plenius) responsura: PFA bezieht sich auf vena: „die sich ...
erschließen wird". |
| |
|
Die Freude des Philosophen |
| |
Gaudium,
de quo loquor, ad quod te conor perducere, solidum est et quod plus
pateat introrsus. Fac, oro te, Lucili carissime, quod unum potest
praestare felicem: Disice et conculca ista, quae extrinsecus splendent,
quae tibi promittuntur ab alio vel ex alio; ad verum bonum specta
et de tuo gaude! Quid est auten hoc „de tuo"? te ipso et tui
optima parte. |
|
Anmerkungen: et quod (... pateat introrsus): „und
von der Art, dass sie ... „ - praestare: h. „machen" – extrinsecus:
h. „auf der Außenseite". |
| |
|
Die Freuden des Körpers und die Freude
des Geistes |
| |
Corpusculum,
etiam si nihil fieri sine illo potest, magis necessariam rem crede
quam magnam! Vanas suggerit voluptates breves, paenitendas ac, nisi
magna moderatione temperentur, in contrarium abituras. Ita dico:
in praecipiti voluptas stat, ad dolorem vergit, nisi modum tenuit.
Veri boni aviditas tuta est. Quod sit istud, interrogas, aut unde
subeat? Dicam: ex bona conscientia, ex honestis consiliis, ex rectis
actionibus, ex contemptu fortuitorum. |
|
Anmerkungen: credere + dopp. Akk.: „halten für"
– suggerere: „gewähren" – in contrarium abituras: das
PFA bezieht sich auf voluptates; lösen Sie es als Relativsatz
auf! – in praecipiti: „am Rand des Abgrundes" – aviditas, atis
f.: h. „das Verlangen". |
| |
|
Seneca beschließt – wie auch sonst oft
– seinen Brief mit einem Epikurzitat: „Unglücklich lebt, wer
immer (erst) zu leben beginnt". |
| |
„Quare?",
inquis. Quia semper illis imperfecta vita est; non potest autem
stare paratus ad mortem, qui modo incipit vivere. Id agendum est,
ut satis vixerimus. Nemo hoc praestat, qui orditur cum maxime vitam.
Non est, quod existimes paucos esse hos: propemodum omnes sunt.
Quidam vero tunc incipiunt, cum desinendum est. Si hoc iudicas mirum,
adiciam, quod magis admireris: quidam ante vivere desierunt quam
inciperent. Vale! |
|
Anmerkung: modo: „eben, gerade" – id agere, ut:
„sich darum bemühen, dass" – praestare: h. „leisten"
– cum maxime: „eben gerade" – propemodum: „beinahe, fast"
– ante ... quam: = antequam: „bevor". |
| |
|
Der Weise muss den Verlockungen der Welt widerstehen. |
| |
Sapiens
eris, si clauseris aures, quibus ceram parum est obdere: firmiore
spissamento opus est quam in sociis usum esse Ulixem ferunt. Illa
vox, quae timebatur, erat blanda, non tamen publica: at haec, quae
timenda est, non ex uno scopulo, sed ex omni terrarum parte circumsonat.
Praetervehere itaque non unum locum insidiosa voluptate suspectum,
sed omnes urbes! Surdum te amantissimis tuis praesta: bono animo
mala precantur. |
|
Anmerkungen: ferunt (+ A.c.I.): „sie berichten"
– Ulixes, is m.: Der Gesang der Sirenen, die auf einer Insel hausten,
lockte die Vorbeisegelnden ins Verderben. Odysseus verstopfte seinen
Gefährten die Ohren mit Wachs, ließ sich selbst aber
am Schiffsmast festbinden, um den Gesang gefahrlos anhören
zu können. – illa vox: sc. der Gesang der Sirenen – at haec:
sc. vox – scopulus, i m.: „der Felsen" (sc. der Insel, wo die
Sirenen hausen) – circumsonare: „umrauschen, umtönen"
– praetervehi aliquid: „vorbeifahren, vorbeisegeln an" – se
praestare: „sich erweisen als, sich zeigen als" – amantissimis:
Superlativ des PPA; h.: „den Menschen gegenüber, die dir sehr
zugetan sind" (z.B. den Eltern) – precari: „etw. wünschen". |
| |
|
Seneca schreibt an Lucilius: „Es ist beschämend
für einen Mann, der im Leben alles erreicht hat, noch immer
die Götter (für sich) zu bemühen." Er fährt
fort: |
| |
Quid
votis opus est? Fac te ipse felicem! Facies autem, si intellexeris
bona esse, quibus admixta virtus est, turpia, quibus malitia coniuncta
est. Quemadmodum sine mixtura lucis nihil splendidum est, nihil
atrum, nisi quod tenebras habet aut aliquid in se traxit obscuri,
ita honesta et turpia virtutis ac malitiae societas efficit. Quid
ergo est bonum? Rerum scientia. Quid malum? Rerum imperitia. |
|
Anmerkungen: votum, i n.: h. „Gebet, (an die Götter
gerichtete) Bitte" – nisi (nach Verneinung): „außer". |
| |
|
Der Mensch kann Gott gleich werden. Seneca
beginnt, den Weg zu diesem Ziel zu beschreiben: „Mühsal und
Anstrengung nicht abzulehnen, das ist zu wenig: Verlange (die Mühsal
und die Anstrengung)!" Er fährt fort: |
| |
Non
est viri timere sudorem. Huc accedat, ut perfecta virtus sit, aequalitas
ac tenor vitae per omnia consonans sibi! Quod non potest esse, nisi
rerum scientia contingit et ars, per quam humana ac divina noscantur.
Hoc est summum bonum; quod si occupas, incipis deorum socius esse,
non supplex. „Quomodo", inquis, „isto pervenitur?" Tutum
iter est, ad quod natura te instruxit. Dedit tibi illa; quae si
non deserueris, par deo surges. |
|
Anmerkungen: huc: sc. ad sudorem – ut perfecta virtus
sit: h. Finalsatz! – aequalitas, atis f.: h. „Gleichmaß"
– tenor vitae: h. „Lebenshaltung" - consonans (+ Dat.): zu
beziehen auf aequalitas ac tenor vitae; „im Einklang bleibend (mit)
– supplex: als Substantiv übersetzen! – (dedit ... ) illa:
n.Pl. „jene Gaben". |
| |
|
Der Kontext: Die Natur hat dem Menschen den
Weg vorgegeben, auf dem er Gott gleich (deo par) werden kann. Seneca
fährt fort: |
| |
Parem
autem te deo pecunia non faciet: deus nihil habet. Praetexta non
faciet: deus nudus est. Fama non faciet nec ostentatio tui et in
populos nominis dimissa notitia: nemo novit deum, multi de illo
male existimant, et impune; non turba servorum lecticam tuam per
itinera urbana ac peregrina portantium: deus ille maximus potentissimusque
ipse vehit omnia. Ne forma quidem et vires beatum te facere possunt:
nihil horum patitur vetustatem. |
|
Anmerkungen: praetexta, ae f.: „purpurverbrämte
Toga"; die römischen Beamten trugen die weiße Toga
mit einem Purpurstreifen. – notitia nominis in populos dimissa:
„die über die Völker verbreitete Kenntnis deines Namens"
– vehere: h. „tragen, umfangen, bewegen" – pati: h. „ertragen,
vertragen" – vetustas, atis f.: h. „das Altern". |
| |
|
Weder Karriere noch Ruhm, nicht Reichtum und
nicht Schönheit machen den Menschen glücklich. Seneca
stellt die Frage: |
| |
Quid
hoc est? Animus, sed hic rectus, bonus, magnus. Quid aliud voces
hunc quam deum in corpore humano hospitantem? Hic animus tam in
equitem Romanum quam in libertinum, quam in servum potest cadere.Quid
est enim eques Romanus aut libertinus aut servus? Nomina ex ambitione
aut iniuria nata. Subsilire in caelum ex angulo licet: exsurge modo
et „te quoque dignum finge deo!" |
|
Anmerkungen: quid hoc est?: damit wird nach der Ursache
des Glückes gefragt. – modo: „nur". |
| |
|
Beginn eines berühmten Seneca – Briefes: |
| |
Libenter
ex iis, qui a te veniunt, cognovi familiariter te cum servis tuis
vivere: hoc prudentiam tuam, hoc eruditionem decet. „Servi sunt."
Immo homines. „Servi sunt." Immo conturbernales. „Servi sunt."
Immo humiles amici. „Servi sunt." Immo conservi, si cogitaveris
tantundem in utrosque licere fortunae. Itaque rideo istos, qui turpe
existimant cum servo suo cenare: quare, nisi quia superbissima consuetudo
cenanti domino stantium servorum turbam circumdedit? |
|
Anmerkungen: ex iis, qui: es handelt sich hier um
Bekannte des Lucilius, die Seneca berichten. Lucilius lebte zu dieser
Zeit als Procurator in Sizilien. – humilis, e: h. „von niedrigem
Stand" – cogitare + AcI: h. „bedenken" – tandundem: „ebensoviel,
gleich viel" – in + Akk.: h. „gegenüber" – existimare:
h. mit dopp. Akk. – nisi quod: „außer weil". |
| |
|
Kontext: Während der Herr sich beim Gastmahl
vollstopft, dürfen die Sklaven „ihre Lippen nicht bewegen,
... mit Rutenschlägen unterdrückt man jedes Gemurmel;
nicht einmal unwillkürliche Regungen wie Husten, Niesen und
Schlucken bleiben ungestraft. Die ganze Nacht hindurch stehen sie
nüchtern und stumm da". Weiter schreibt Seneca: |
| |
Sic
fit, ut isti de dominis loquantur, quibus coram domino loqui non
licet. At illi, quibus non tantum coram dominis, sed cum ipsis erat
sermo, quorum os non consuebatur, parati erant pro domino porrigere
cervicem, periculum imminens in caput suum avertere: in conviviis
loquebantur, sed in tormentis tacebant. Deinde eiusdem arrogantiae
proverbium iactatur „totidem hostes esse, quot servos": non
habemus illos hostes, sed facimus. |
|
Anmerkungen: isti: = servi – consuere: „zusammennähen,
versiegeln" – tormenta, orum n.: „Folter"; es war üblich,
Sklaven unter Anwendung der Folter aussagen zu lassen. – proverbium
iactatur (+ AcI.): „ein Sprichwort wird zitiert". |
| |
|
Seneca über den Umgang der Römer
mit ihren Haussklaven: |
| |
Alia
interim crudelia, interim inhumana praetereo, quod ne tamquam hominibus
quidem, sed tamquam iumentis abutimur. Quid? Cum ad cenandum discubuimus,
alius sputa deterget, alius reliquias temulentorum toro subditus
colligit. Alius pretiosas aves scindit, infelix, qui huic uni rei
vivit, ut altilia decenter secet ... Adice obsonatores, quibus dominici
palati notitia subtilis est, qui sciunt, cuius rei sapor excitet
illum! ... Cum his cenare non sustinet et maiestatis suae deminutionem
putat ad eandem mensam cum servo suo accedere. |
|
Anmerkungen: crudelia, inhumana (n.Pl.): Im D als
Substantive übersetzen! – quod: faktisch „dass" – quod
ne ... hominibus quidem, sed ... abutimur: ergänzen Sie: „Quod
servis ne tamquam hominibus quidem utimur, sed iis tamquam iumentis
abutimur" – abuti: „mißbrauchen" – sputa detergere:
„den Speichel wegwischen" – reliquiae temulentorum: h. „die
Hinterlassenschaft der Betrunkenen" – toro subditus (PPP):
h.„ unter dem Speisesofa (liegend)" – scindere: h. „tranchieren,
zerteilen" – altilia n.Pl.: „Mastgeflügel" – obsonator,
is m.: „der Einkäufer" für die Küche – palatum,
i n.: „der Gaumen" – sapor, is m.: „der Geschmack" – cum
his: sc. cum servis – sustinet, putat: sc. dominus – putare: + dopp.
Akk |
| |
|
Der Stoiker Seneca gibt im Umgang mit den
Sklaven folgendes zu bedenken: |
| |
Vis
tu cogitare istum, quem servum tuum vocas, ex iisdem seminibus ortum
eodem frui caelo, aeque spirare, aeque vivere, aeque mori! Tam tu
illum videre ingenuum potes quam ille te servum. Variana clade multos
splendissime natos, senatorium per militiam auspicantes gradum,
fortuna depressit: alium pastorem, alium custodem casae fecit –
contemne nunc eius fortunae hominem, in quam transire, dum contemnis,
potes! |
|
Anmerkungen: cogitare + AcI: h. „bedenken" –
ingenuus, a, um: „freigeboren" – Variana clade: „ bei der Niederlage
des Varus"; 9 n. Chr. gegen die Germanen – senatorium gradum
auspicari: „die Senatorenlaufbahn einschlagen" – casa, ae f.:
„die Hütte". |
| |
|
Senecas Empfehlung für den Umgang mit
Sklaven: |
| |
Nolo
in ingentem me locum inmittere et de usu servorum disputare, in
quos superbissimi, crudelissimi, contumeliosissimi sumus. Haec tamen
praecepti mei summa est: sic cum inferiore vivas, quemadmodum tecum
superiorem velis vivere. Quotiens in mentem venerit, quantum tibi
in servum liceat, veniat in mentem tantundem in te domino tuo licere.
„At ego", inquis, „nullum habeo dominum." Bona aetas est.
Forsitan habebis. Nescis, qua aetate Hecuba servire coeperit, qua
Croesus, qua Platon, qua Diogenes? |
|
Anmerkungen: in ingentem locum se inmittere: „sich
auf ein riesiges Gebiet einlassen" – in + Akk.: h. „gegenüber"
– inferior, is (m.f.): „(rangmäßig) niedriger" –
superior, is (m.f.): „(rangmäßig) höher" –
tantundem: „ebensoviel" – bona aetas: h. „gute Zeiten";
erg. tibi - habebis: erg. dominum - Hecuba: Gattin des Priamus,
des Königs von Troja; nach der Eroberung Trojas als Sklavin
weggeführt. – Platon ... Diogenes: beide Philosophen wurden
bei Schiffsreisen von Seeräubern entführt und als Sklaven
verkauft. |
| |
|
Seneca kritisiert in einem berühmt gewordenen
Brief die in seiner Zeit übliche, menschenverachtende Behandlung
der Sklaven scharf. Er verweist auf die vorbildliche Haltung der
Vorfahren: |
| |
Maiores
nostri dominum patrem familiae appellaverunt, servos familiares;
instituerunt diem festum, non quo solo cum servis domini vescerentur,
sed quo utique; honores illis in domo gerere, ius dicere permiserunt
et domum pusillam rem publicam esse iudicaverunt. „Quid ergo? Omnes
servos admoveo mensae meae?" Non magis quam omnes liberos.
( Du irrst, wenn du annimmst, ich würde einige als von gleichsam
zu schmutziger Beschäftigung zurückweisen, wie z.B. jenen
Maultiertreiber oder jenen Rinderhirten.) Non ministeriis illos
aestimabo, sed moribus: sibi quisque dat mores, ministeria casus
adsignat. |
|
Anmerkungen: diem festum: gemeint ist das uralte Saturnalienfest
(17. Dezember), an dem in der Familie Geschenke ausgetauscht und
den Sklaven besondere Freiheiten eingeräumt wurden. – non quo
solo = non ut eo die solo – sed quo = sed ut eo die – vesci: „speisen"
– honores gerere: „Ämter ausüben". |
| |
|
Auch ein Sklave kann zum Freund werden. |
| |
Non
est, Lucili, quod amicum tantum in foro et in curia quaeras: si
diligenter attenderis, et domi invenies. Saepe bona materia cessat
sine artifice: tempta et experire! Quemadmodum stultus est, qui
equum empturus non ipsum inspicit, sed stratum eius ac frenos, sic
stultissimus est, qui hominem aut ex veste aut ex condicione aestimat.
„Servus est." Sed fortasse liber animo. „Servus est."
Ostende, quis non sit: alius libidini servit, alius avaritiae, alius
ambitioni, omnes timori. |
|
Anmerkungen: non est, quod + Konj.: „es besteht kein
Grund, dass" – attendere. h. „aufpassen" – cessare: h.
„brachliegen, nicht genutzt werden" – stratum, i n.: „Pferdedecke"
– freni, orum m.: „das Zaumzeug" – condicio, onis f.: „Lebensumstände". |
| |
|
Seneca im Alter |
| |
Desinamus,
quod voluimus, velle. Ego certe id ago, ne senex eadem velim, quae
puer volui. In hoc unum eunt dies, in hoc noctes, hoc opus meum
est, haec cogitatio, imponere veteribus malis finem. Id ago, ut
mihi instar totius vitae dies sit; nec mehercules tamquam ultimum
rapio, sed sic illum aspicio, tamquam esse vel ultimus possit. Paratus
exire sum. Ante senectutem curavi, ut bene viverem, in senectute,
ut bene moriar; bene autem mori est libenter mori. |
|
Anmerkungen: id agere, ut / ne + Konj.: „sich darum
bemühen, dass / dass nicht" – in hoc unum: „auf dieses
eine Ziel / auf diesen einen Zweck" – ire h. „hinauslaufen
(auf)" – instar alicuius rei esse: „gleich viel wiegen wie"
– mehercules: „beim Herkules! Bei Gott" – rapere (sc. diem):
„an sich reißen" (um ihn gierig auszukosten) – vel: h.
„auch, schon". |
| |
|
Seneca und das Sterben |
| |
Bene
mori est libenter mori. Da operam, ne quid umquam invitus facias:
quidquid necesse futurum est repugnanti, id volenti necessitas non
est. Ita dico: qui imperia libens excipit, partem acerbissimam servitutis
effugit, facere, quod nolit; non qui iussus aliquid facit, miser
est, sed qui invitus facit. Itaque sic animum componamus, ut, quidquid
res exiget, id velimus, et imprimis, ut finem nostri sine tristitia
cogitemus! |
|
Anmerkungen: necesse est: „es ist unausweichlich"
– futurum est = erit – facere, quod nolit: erg. vor dem Inf. im
D: „nämlich zu" – exigere: h. „verlangen" – cogitare:
h. „bedenken". |
| |
|
Die Haltung des Philosophen in Bezug auf das
Sterben: |
| |
Sic
animum componamus, ut, quidquid res exiget, id velimus, et imprimis,
ut finem nostri sine tristitia cogitemus! Ante ad mortem quam ad
vitam praeparandi sumus. Satis instructa vita est, sed nos in instrumenta
eius avidi sumus; deesse aliquid nobis videtur et semper videbitur:
ut satis vixerimus, nec anni nec dies faciunt, sed animus. Vixi,
Lucili carissime, quantum satis erat; mortem plenus expecto. Vale!
|
|
Anmerkungen: sic componere aliquam rem: „etw. in eine
solche Verfassung bringen" – exigere: h. „verlangen, erfordern"
– ante adv.: h. „eher" – eius: sc. vitae – avidus, a, um in
+ Akk.: „versesssen auf etw." – faciunt = efficiunt. |
| |
|
Seneca und der Freitod |
| |
Vita,
ut scis, non semper retinenda est; non enim vivere bonum est, sed
bene vivere. Itaque sapiens vivet, quantum debet, non quantum potest.
Videbit, ubi victurus sit, cum quibus, quomodo, quid acturus. Cogitat
semper, qualis vita, non quanta sit. Si multa occurrunt molesta
et tranquillitatem turbantia, emittit se; nec hoc tantum in necessitate
ultima facit, sed cum primum illi coepit suspecta esse fortuna,
diligenter circumspicit, numquid illic desinendum sit. |
|
Anmerkungen: bonum, i n.: „ein Gut" – cogitare:
h. „bedenken" – emittere: h. „entlassen" (z.B. aus dem
Gefängnis); hier: se emittere e vita – cum primum: „sobald"
– numquid: „ob wohl, ob etwa". |
| |
|
Leben um jeden Preis? |
| |
Citius
mori aut tardius ad rem non pertinet, bene mori aut male ad rem
pertinet; bene autem mori est effugere male vivendi periculum. Itaque
effeminatissimam vocem illius Rhodii existimo, qui, cum in caveam
coniectus esset a tyranno et tamquam ferum aliquod animal aleretur,
suadenti cuidam, ut abstineret cibo, „omnia", inquit, „homini,
dum vivit, speranda sunt". Ut sit hoc verum, non omni pretio
vita emenda est. |
|
Anmerkungen: ad rem (non) pertinet: „es tut (nichts)
zur Sache, es ist (nicht) wichtig" – vox, vocis f.: h. „der
Ausspruch" – ille Rhodius: Telesphorus aus Rhodus wurde von
König Lysimachus (a tyranno) in der hier beschriebenen Weise
behandelt. – cavea, ae f.: „Käfig" – ut (sit hoc verum):
„gesetzt dass". |
| |
|
Seneca plädiert für den Freitod.
Ob aber ein vom Gericht zum Tod Verurteilter Hand an sich legen
soll, hängt – so Seneca – von den Umständen ab: |
| |
Stultitia
est timore mortis mori; venit, qui occidat, - exspecta! Quid occupas?
Quare suscipis alienae crudelitatis procurationem? Socrates potuit
abstinentia finire vitam et inedia potius quam veneno mori; triginta
tamen dies in carcere et in exspectatione mortis exegit, non hoc
animo, tamquam multas spes tam longum tempus reciperet, sed ut praeberet
se legibus, ut fruendum amicis extremum Socratem daret. Quid erat
stultius quam mortem contemnere, venenum timere? |
|
Anmerkungen: (timore) mortis: mors hier „die Todesstrafe"
– mori: h. „Selbstmord begehen" – venit, qui occidat: Umschreibung
für „Henker" – occupare: h. „zuvorkommen" – potuit:
im D. „er hätte können" – venenum, i n.: h. „der
Gift-, Schierlingsbecher" – animus, i m.: h. „Erwartung"
– tamquam: „gleich als ob, gleich wie wenn" (NS-Konjunktion)
– recipere: h. „gestatten" – erat (stultius): h. „wäre
... gewesen" - Socratem extremum: „S. in seiner Todesstunde"
– venenem timere: erg. im D „aber dagegen". |
| |
|
Seneca, der als Stoiker für das Recht
auf den Freitod plädiert, nimmt Stellung zum Standpunkt des
Pythagoras, Platon oder Aristoteles, ohne freilich diese Philosophen
beim Namen zu nennnen: |
| |
Invenies
etiam professos sapientiam, qui vim adferendam vitae suae negent
et nefas iudicent ipsum interemptorem sui fieri: exspectandum esse
exitum, quem natura decrevit. Hoc qui dicit, non videt se libertatis
viam claudere: nihil melius aeterna lex fecit, quam quod unum introitum
nobis ad vitam dedit, exitus multos. Ego exspectem vel morbi crudelitatem
vel hominis, cum possim per media exire tormenta et adversa discutere?
Hoc est unum, cur de vita non possimus queri: neminem tenet. |
|
Anmerkungen: professus sapientiam: hier etwa: „ein
erklärter Philosoph" – vim adferendam: erg. „esse"
– nefas: h. „Frevel, Sünde" – exspectandum esse exitum:
AcI in der indirekten Rede im D als Hauptsatz übersetzen: „man
müsse das Ende / den Tod abwarten" – (quam) quod: fakt.
quod – discutere: „abschütteln". |
| |
|
Um den unter Umständen not-wendigen Freitod
wählen zu können, bedarf es beizeiten der Einübung: |
| |
Vis
adversus hoc corpus liber esse? Tamquam migraturus habita! Propone
tibi quandoque hoc contubernio carendum: fortior eris ad necessitatem
exeundi. Sed quemadmodum suus finis veniet in mentem omnia sine
fine concupiscentibus? Nullius rei meditatio tam necessaria est;
aliae enim fortasse exercentur in supervacuum: Adversus paupertatem
praeparatus est animus: permanserunt divitiae. Ad contemptum doloris
nos armavimus: numquam a nobis exegit huius virtutis experimentum
sani felicitas corporis. Huius unius rei usum qui exigat dies, veniet.
|
|
Anmerkungen: adversus + Akk.: „gegen(über)"
– quandoque: „(irgend)einmal, eines Tages" – carendum (+ Abl.
hoc contubernio): erg. esse – exire: erg. e corpore „aus dem Körper
weggehen" – suus finis: „das eigene Ende" – meditatio,
onis f.: h. „Einübung" – aliae: erg. res – in supervacuum:
„unnötig" – praeparare: „vorbereiten" – permanserunt:
erg. im D davor: „aber, doch" – experimentum exigere: „eine
Probe verlangen" - huius ... veniet: Stellen Sie um: „dies,
qui usum huius unius rei exigat, veniet." |
| |
|
Seneca zeigt, dass jedes Lebewesen sich durch
einen nur ihm eigentümlichen Vorzug auszeichnet: |
| |
Omnia
suo bono constant. Vitem fertilitas commendat et sapor vini, velocitas
cervum; quam fortia dorso iumenta sint, quaeris, quorum hic unus
est usus: sarcinam ferre; in cane sagacitas prima est, si investigare
debet feras, cursus, si consequi, audacia, si mordere et invadere:
id in quoque optimum esse debet, cui nascitur, quo censetur. In
homine quid est optimum? Ratio: hac antecedit animalia, deos sequitur.Ratio
ergo perfecta proprium bonum hominis est. |
|
Anmerkungen: constare: „bestehen, existieren"
– commendare: „empfehlen" – sagacitas, atis f.: „Spürsinn"
– feras: erg. bestias – invadere: h. „angreifen" – nasci alicui
rei: „zu etwas geschaffen werden, von Natur zu etw. bestimmt sein"
– censere: h. „beurteilen, bewerten" – sequi + Akk.: „jem.
folgen, (im Rang) gleich nach jem. kommen". |
| |
|
Der nur dem Menschen eigentümliche Wert
(Vorzug): |
| |
Ratio
proprium bonum hominis est, cetera illi cum animalibus satisque
communia sunt. Valet: et leones. Formosus est: et pavones. Velox
est: et equi. Non dico: in his omnibus vincitur; non quaero, quid
in se maximum habeat, sed quid suum. Habet vocem: sed quanto clariorem
canes, acutiorem aquilae, graviorem tauri, dulciorem mobilioremque
luscinii? Quid est in homine proprium? Ratio; haec recta et consummata
felicitatem hominis implevit. |
|
Anmerkungen: sata, orum n.: „die Pflanzen" –
valet: sc. homo – pavo, onis m.: „Pfau" – vincere: h. „übertreffen"
– vincitur: sc. homo – sed quanto clariorem canes: erg. clariorem
vocem habent canes – acutus, a, um: „schrill, gellend" – luscinius,
i m.: „die Nachtigall" – consummare: „zur Vollkommenheit bringen". |
| |
|
So wie jedes Lebewesen einen Vorzug (bonum,
i n.) hat, der nur ihm eigen ist und sein Wesen ausmacht, so hat
auch der Mensch einen Vorzug, der nur ihm eigen ist, die Vernunft
(ratio, onis f.). Seneca argumentiert weiter: |
| |
Si omnis
res, cum bonum suum perfecit, laudabilis est et ad finem naturae
suae pervenit, homini autem suum bonum ratio est, si hanc perfecit,
laudabilis est et finem naturae suae tetigit. Haec ratio perfecta
virtus vocatur eademque honestum est. Id itaque unum bonum est in
homine, quod unum hominis est; nunc enim non quaerimus, quid sit
bonum, sed quid sit hominis bonum. |
|
Anmerkungen: finis, is m.: h. „Ziel, Bestimmung"
– si hanc perfecit: übersetzen Sie diesen Konditionalsatz nach
dem HS (laudabilis est et finem naturae suae tetigit)! – perfecta:
bilden Sie aus diesem Part. Coniunctum einen konditionalen NS! –
hominis esse: „dem Menschen eigen sein, zugehörig sein". |
| |
|
Seneca hat an mehreren Beispielen aufgezeigt,
dass erst der einer Sache eigentümliche Vorzug den Wert dieser
Sache ausmacht, z.B. „beim Lineal wird nicht gefragt, wie schön
es ist, sondern wie gerade es ist". Er folgert: |
| |
Ergo
in homine quoque nihil ad rem pertinet, quantum aret, quantum faeneret,
a quam multis salutetur, quam pretioso incumbat lecto, sed quam
bonus sit. Bonus autem est, si ratio eius explicata et recta est
et ad naturae suae voluntatem accommodata. Haec vocatur virtus,
hoc est honestum et unicum hominis bonum. Nam cum sola ratio perficiat
hominem, sola ratio perfecte beatum facit; hoc autem unum bonum
est, quo uno beatus efficitur. |
|
Anmerkungen: nihil ad rem pertinet: „es tut nichts
zur Sache" – arare: „pflügen" – faenerare: „Geld
gegen Zinsen ausleihen" – incumbere alicui rei: „sich auf etw.
legen" – explicare ( - plicui, -plicitum): „auseinanderfalten"
– accommodare ad naturae suae voluntatem: „an das Wollen seiner
Natur anpassen" – efficitur: = fit – sola ratio perfecte beatum
facit: erg. hominem. |
| |
|
Der Mensch und sein Schicksal |
| |
Praeparetur
animus contra omnia: sciat se venisse, ubi tonat fulmen! Sciat se
venisse, ubi „luctus et ultrices posuere cubilia curae pallentesque
habitant morbi tristisque senectus". In hoc contubernio vita
degenda est. Effugere ista non potes, contemnere potes. Contemnes
autem, si saepe cogitaveris et futura praesumpseris. Nemo non fortius
ad id, cui se diu composuerat, accessit et duris quoque, si praemeditata
erant, obstitit. |
|
Anmerkungen: fulmen, inis n.: „der Blitzstrahl"
– tonare: „donnernd einschlagen" – luctus ... senectus: Zitat
aus Vergils Aeneis – ultrix, icis: „rächend" ; ultrices
ist Attribut zu curae – posuere = posuerunt – praesumere: „vorwegnehmen
, im voraus erwarten" – nemo non: „jeder" – se componere
alicui rei: „sich innerlich auf etw. einstellen" – duris (Dat.
N.Pl.): Bilden Sie ein Substantiv! – praemeditari: „vorher bedenken";
das Deponens wird hier als Passiv übersetzt! |
| |
|
Ein Mensch, der sich auf alle möglichen
Schicksalsschläge einstellt, wird nicht zu erschüttern
sein. Seneca schreibt weiter: |
| |
At contra
imparatus etiam levissima expavit. Id agendum est, ne quid nobis
inopinatum sit. Et quia omnia novitate graviora sunt, hoc cogitatio
assidua praestabit, ut nulli sis malo tiro. „Servi me reliquerunt."
Alium compilaverunt, alium accusaverunt, alium occiderunt, alium
prodiderunt, alium veneno petiverunt: quicquid dixeris, multis accidit.
Nihil miremur eorum, ad quae nati sumus, quae ideo nulli querenda,
quia paria sunt omnibus: ita dico, paria sunt. |
|
Anmerkungen: contra: adv. – imparatus, a, um: erg.
homo – expavescere aliquid: „vor etw. erschrecken" – id agere,
ut: „sich darum bemühen, dass" – novitas, atis f.: „die
Neuheit, das Ungewöhnliche, das Überraschende" –
praestare aliquid: „etw. leisten" – tiro, onis m.: „Rekrut,
Anfänger, Neuling" (gegenüber etw.) – „servi me reliquerunt":
ein Beispiel – compilaverunt: sc. servi – petere: h."angreifen"
– querenda: erg. sunt – nulli: Dat. auctoris beim Gerundivum! |
| |
|
Ratschläge, wie der Mensch sich gegenüber
Schicksalsschlägen verhalten soll: |
| |
Imperetur
aequitas animo et sine querela mortalitatis tributa pendamus! Hiems
frigora adducit: algendum est. Aestas calores refert: aestuandum
est. Intemperies caeli valitudinem temptat: aegrotandum est. Et
fera nobis aliquo loco occurret et homo perniciosior feris omnibus.
Aliud aqua, aliud ignis eripiet: hanc rerum condicionem mutare non
possumus. Id possumus, magnum sumere animum et viro bono dignum,
quo fortiter fortuita patiamur et naturae consentiamus. |
|
Anmerkungen: aequitas, atis f.: „Gleichmut" –
pendere: h. „(be)zahlen" – intemperies (Nom.Sg.) caeli: „unbeständige
Witterung, ungesundes Klima"– temptare: „angreifen" –
fera: sc. bestia – quo: zu beziehen auf magnum animum – fortuita
(n.Pl.): „die Zufälligkeiten, die Schicksalsschläge". |
| |
|
Das Glück hängt nicht von äußeren
Gütern ab. |
| |
Numquam
credideris felicem quemquam ex felicitate suspensum! Fragilibus
innititur, qui adventicio laetus est: exibit gaudium, quod intravit.
At illud ex se ortum fidele firmumque est et crescit et ad extremum
usque prosequitur. Cetera, quorum admiratio est vulgo, in diem bona
sunt. „Quid ergo? Non usui ac voluptati esse possunt?" Quis
negat? Sed ita, si illa ex nobis pendent, non ex illis nos. |
|
Anmerkungen: credere: mit dopp. Akk.! – numquam credideris!:
Prohibitiv – adventicius, a, um: „von außen kommend";
übersetzen Sie als Substantiv! – illud: sc. gaudium –ortum:
PP zu oriri – extremum, i n.: h. „das Lebensende" – in diem:
„nur für einen Tag" – ita, si: h. „nur dann, wennn". |
| |
|
Der Mensch und die Gaben des Schicksals: „Alles,
was das Schicksal beschert, wird nur dann ertragreich und angenehm,
wenn der Mensch, der es besitzt, auch sich selbst besitzt und sich
nicht in der Gewalt des Besitzes befindet." |
| |
Errant,
Lucili, qui aut boni aliquid nobis aut mali iudicant tribuere fortunam:
materiam dat bonorum ac malorum et initia rerum apud nos in malum
bonumve exiturarum. Valentior enim omni fortuna animus est: in utramque
partem ipse res suas ducit beataeque ac miserae vitae sibi causa
est. Malus omnia in malum vertit, etiam quae cum specie optimi venerant:
rectus atque integer corrigit prava fortunae et dura atque adversa
ferendi scientia mollit; idem et secunda grate excipit modesteque
et adversa constanter ac fortiter. |
|
Anmerkungen: dat: sc. fortuna – exiturarum: PFA, bezogen
auf rerum; exire in aliquid: „sich zu etw. entwickeln" – in
utramque partem: „nach beiden Seiten, nach beiden Richtungen"
– malus: sc. animus – dura atque aspera: Akk.Obj. zu mollire – mollire:
„weich machen, mildern" – scientia (ferendi): Abl.Sg. – secunda
(n.Pl).: „das Glück" – adversa (n.Pl.): „das Unglück". |
| |
|
Der Mensch und die Gaben des Schicksals: |
| |
Homo
licet prudens sit, licet exacto iudicio faciat cuncta, licet nihil
supra vires suas temptet: non continget illi bonum illud integrum
et extra minas fortunae positum, nisi certus adversus incerta est.
Sive alios observare volueris – (denn über andere urteilt man
freier) – sive te ipsum favore seposito: et senties et confiteberis
nihil ex his optabilibus et caris utile esse, nisi te contra levitatem
casus intruxeris, nisi illud frequenter et sine querela inter singula
damna dixeris: „Dis aliter visum est." |
|
Anmerkungen: homo licet ... + Konj.: „mag der Mensch
..." - exactus, a, um: h. „klar" – temptare: h. „in Angriff
nehmen, unternehmen" – contingere: h. „zuteil werden"
– certus, a, um: h. „selbst – sicher, selbst – gewiß"
– adversus: h. Präposition – volueris: Fut. II als Präs.
übersetzen – favore seposito: „ohne Eigenliebe" – levitas,
atis f.: h. „Unberechenbarkeit" – dis: = deis – alicui videtur:
„es gefällt jem., jem. beschließt". |
| |
|
Der Mensch und sein Umgang mit den Gütern
des Glücks: |
| |
Calamitosus
est animus ante miserias miser, qui sollicitus est, ut ea, quibus
delectatur, ad extremum usque permaneant. Nullo enim tempore conquiescet
et exspectatione venturi praesentia, quibus frui poterat, amittet.
Nec ideo praecipio tibi neglegentiam. Tu vero metuenda declina!
Quicquid consilio prospici potest, prospice! Quodcumque laesurum
est, multo antequam accidat speculare et averte! In hoc ipsum tibi
plurimum conferet fiducia et ad tolerandum omne offirmata mens.
Potest fortunam cavere, qui potest ferre. |
|
Anmerkungen: calamitosus, a, um: h. „elend, unglücklich"
– sollicitus est, ne + Konj.: „ängstlich sein, dass nicht"
– extremum, i n.: „das Lebensende" – venturum, i n.: substantiviertes
PFA: „die Zukunft" – poterat: h. „er hätte können"
– nec: h. „aber nicht" – declinare: „vermeiden" – speculari:
„ins Auge fassen" – conferre: h. „dienlich sein" – offirmatus,
a, um: „standhaft". |
| |
|
Tücken des Schicksals – Tücken,
die vom Menschen ausgehen: |
| |
Quid
ista circumspicis, quae tibi possunt fortasse evenire, sed possunt
et non evenire? Incendium dico, ruinam, alia, quae nobis incidunt,
non insidiantur: illa potius vide, illa vita, quae nos observant,
quae captant. Rari exsistunt casus, etiamsi graves, naufragium facere,
vehiculo everti: ab homine homini cotidianum periculum. Adversus
hoc te expedi, hoc intentis oculis intuere! Nullum est malum frequentius,
nullum pertinacius, nullum blandius. |
|
Anmerkungen: circumspicere + Akk.: „sich umsehen nach
etw., ängstlich blicken nach etw." – incidere: h. „jem.
widerfahren, über jem. hereinbrechen" – insidiari: „absichtlich
auflauern" – observare aliquem: h. „es auf jem. abgesehen haben"
– naufragium facere, vehiculo everti: erg. im D : „z. B." –
cotidianum periculum: erg. „exsistit" – adversus: Präposition
– blandus, a, um: h. „verführerisch". |
| |
|
Tücken des Schicksals – Tücken,
die vom Menschen ausgehen: |
| |
Tempestas
minatur, antequam surgat. Crepant aedificia, antequam corruant.
Praenuntiat fumus incendium: subita est ex homine pernicies et eo
diligentius tegitur, quo propius accedit. Erras, si istorum, tibi
qui occurrunt, vultibus credis: hominum effigies habent, animos
ferarum, nisi quod illarum perniciosior est primus incursus: quos
transierunt, non quaerunt. Numquam enim illas ad nocendum nisi necessitas
incitat: Hae aut fame aut timore coguntur ad pugnam: homini perdere
hominem libet. |
|
Anmerkungen: crepare: „knarren, knistern" – tegi:
„sich verbergen, sich tarnen" – effigies, ei f.: „Gestalt"
– nisi quod: „außer dass, nur mit dem Unterschied dass"
– transire aliquem: „an jemandem vorübergehen" – libet:
„es beliebt, es ist eine Lust". |
| |
|
Kontext: „Die Tiere werden entweder aus Hunger
oder aus Angst zum Kampf getrieben: dem Menschen jedoch ist es eine
Lust, den (Mit)menschen zugrunde zu richten." Im folgenden
modifiziert Seneca seine Aussage: |
| |
Tu tamen
ita cogita, quod ex homine periculum sit, ut cogites, quod sit hominis
officium! Alterum intuere, ne laedaris, alterum, ne laedas! Commodis
omnium laeteris, movearis incommodis et memineris, quae praestare
debeas, quae cavere: Sic vivendo quid consequeris? Non, te ne noceant,
sed ne fallant. Quantum postes autem, in philosophiam secede! Illa
te sinu suo proteget. In huius sacrario eris aut tutus aut tutior.
Vale! |
|
Anmerkungen: Tu tamen ... officium: Stellen Sie für
die Übersetzung ins D um: „Tu cogita, quod periculum ex homine
sit, tamen ita, ut cogites, quod sit hominis officium" – cogitare:
„bedenken" – intueri: „im Auge haben" – praestare: „leisten"
– non, te ne noceant: erg. zu non: „consequeris" – nocere:
hier mit Akk. verbunden – sacrarium, i n.: „heilige Stätte,
Heiligtum". |
© 2000 - 2012 - //lattxt/latinsen02.php - Letzte Aktualisierung: 11.12.2011 - 10:47 |
|